Aşık-Tekke Edebiyatı Özellikleri
Aşık-Tekke Edebiyatı
Âşık, Türk Halk Edebiyatında 16. yy’ın başından başlayarak görülen şair tipidir. Âşığın şairlik gücünü rüyasında pirin verdiği “âşk badesini” içmekle ve “sevgilisinin hayalini” görmekle kazandığına inanılır. Rüya da genellikle âşık adayının karşısına ya bir sevgili ya da bir saz çıkmaktadır. Rüyaların süsü beyaz sakallı bir derviş ve kimi zaman bir bazen üç dolu bardaktır. Bardağın rüyada tas halinde görülmesine de sıkça rastlanır. Ozanlara rüyada sunulan tasların içindeki mayilere aşk dolusu denir. Fars Edebiyatı’nın etkisiyle bâde ismini de almaktadır. Bunlar; erlik, pirlik ve âşk badesi diye isimlendirilir.
Âşıklarımız genellikle bir usta âşığın yanında yetişirler. Ustadan hem usta deyişlerini hem de sanatın icrasına ilişkin usul ve yöntemleri öğrenirler. Âşık meclislerinde, kahvelerde bu ustaların sanatlarını ortaya koyuş biçimlerini yeterince kavradıktan sonra, ustalaşan ozanları da kendilerine çırak alırlar ve gelenek bu şekilde devam eder.
Âşık, bilgi, duygu ve becerisini yaptığı atışmalarda gösterir. Atışmalardaki amaç; yarışmak ve kazanmaktır. Atışmalarda en az iki âşık karşı karşıya gelir. Mecliste bulunan saygın bir kişinin ya da usta bir ozanın ayak söylemesiyle atışma başlar. Ayağa uygun dörtlük söyleyemeyen âşığın yenilgisiyle atışma biter.
Âşık Edebiyatının başlıca öğelerinden birisini hikâye anlatma oluşturur. Saz şairleri içerisinde geleneğe bağlı olanların çoğu âşık meclislerinde hikâye anlatırlar. Bazı usta saz şairleri ise, bir yandan usta malı halk hikâyeleri anlatırken bir yandan da kendi uydurdukları hikâyeleri anlatırlar. Çıldırlı Âşık Şenlik, Ercişli Emrah, Sabit Müdami geleneğe bu yönüyle katkıda bulunmuş saz şairleridir.
Tonguzların Şaman, Moğol ve Baryatlar’ın Bo veya Bugue, Yakutların Oyun, Oğuzların Ozan ismi verdikleri bu geleneğin temsilcileri toplumun yaşam biçimlerini düşünce ve duygularını, olaylara bakış açılarını şiirleriyle dile getirmişlerdir. Yunus Emre, Pir Sultan Abdal, Köroğlu, Dadaloğlu, Karacaoğlan, Erzurumlu Emrah, Ercişli Emrah, Dertli, Aşık Veysel bu geleneğin en önemli temsilcileri olmuştur. Aşıklık geleneği Anadolu coğrafyasında bugün de canlı olarak yaşatılmaktadır.
TEKKE ŞİİRİ
Tekke şiiri, dini ve tasavvufi halk şiiri adı ile de anılmakta olup XI. ve XII.yy’larda tanrı aşkı ve ahiret duygularını dile getiren aşıkların yarattığı bir edebiyat türünün ürünüdür.Dini ve tasavvufi halk şiirinin en önemli ustaları Ahmet Yesevi, Yunus Emre, Hacı Bayram-ı Veli vb.’dir.