BİLGİ ŞEHRİ

YER KABUĞUNUN MALZEMESİ: TAŞLAR

Soru: Taş ne demektir?
Cevap: Yer kabuğunun ana malzemesini oluşturan mineral ve organik kökenli katı maddelere taş veya kayaç denir.

Soru: Taşlar oluşum özelliklerine göre kaça ayrılır?
Cevap: Taşlar, oluşum özelliklerine göre 3′e ayrılır: Bunlar:
a) Püskürük (katılaşım, volkanik) taşlar,
b) Tortul taşlar,
c) Başkalaşım (metamorfik) taşlar.

1. Püskürük (katılaşım) taşlar

Soru: Püskürük (katılaşım) taşlar nasıl oluşmuştur?
Cevap: Yer kabuğunun derinliklerinde, içinde çeşitli maddeler ve gazlar barındıran ergimiş yüksek sıcaklıktaki magma, yer kabuğunun zayıf direnç alanlarından yeryüzüne çıkma eğilimi gösterir. Magmanın yeryüzüne çıkması ya da yeryüzüne yakın yerlere kadar sokulmasıyla püskürük taşlar oluşur.

Soru: Püskürük taşlar oluşumlarına göre kaça ayrılır?
Cevap: Püskürük taşlar oluşumlarına göre ikiye ayrılır. Bunlar:
a) Dış püskürük (yüzey) taşlar
b) İç püskürük (derinlik) taşlar

Soru: Dış püskürük taşlar nasıl oluşmuştur? Özellikleri nelerdir?
Cevap: Magmanın, yer kabuğunun kırık ve çatlaklarından yeryüzüne çıkarak soğumasıyla oluşan taşlardır. Volkanik patlamayla çıkan materyaller havayla temas ederek hızla soğur. Bu taşlardan bir kısmı volkanik faaliyet sırasında çevreye yayılan lavların, bir kısmı volkanik küllerin, bir kısma da iri parçaların (volkan bombası) soğumasıyla oluşur.
*Hızlı soğuduklarından ince tanelidir.
* En tanınmışı bazalt ve andezit’tir.

Soru: İç püskürük taşlar nasıl oluşmuştur? Özellikleri nelerdir?
Cevap: Magma, yeryüzüne sokulurken bazen üstteki tabakaların direncini kıramaz. Bu durumda volkanik patlama gerçekleşmez; magma, yeryüzüne yakın yerlere kadar sokularak yavaş yavaş soğur. Bu tür taşlara derinlik taşları da denir.
* Genellikle açık renklidir.
* Dış güçlerin üstteki tabakaları aşındırmasıyla yeryüzüne çıkar.
* En tanınmışı granittir.

2. Tortul Taşlar

Soru: Tortul taşlar nasıl oluşmuştur?
Cevap: Tortul taşlar; su, rüzgâr veya buzullar gibi dış güçler tarafından taşınarak belirli bölgelerde biriktirilen materyallerin birleşmesiyle oluşur.

Soru: Tortul taşların özellikleri nelerdir?
Cevap: * Yeryüzündeki taşların büyük kısmını oluşturur.
* Genellikle tabakalar halindedir.
* İçlerinde fosiller bulunabilir. (Fosil, bitki ve hayvanların taşlaşmış kalıntı ya da izleridir).

Soru: Tortul taşlar kaça ayrılır?
Cevap: Tortul taşlar üçe ayrılır. Bunlar:
a) Fiziksel (kırıntılı) tortul taşlar
b) Kimyasal tortul taşlar
c) Organik tortul taşlar

Soru: Fiziksel tortul taşlar nasıl oluşur? Başlıca örnekleri nelerdir?
Cevap: Kayaç kırıntılarının doğal bir çimentoyla birleşmesiyle oluşur. Bu tür taşlar oluşurken, küçük parçacıkların kimyasal yapısında herhangi bir değişiklik olmaz. Başlıcaları; gre (kum taşı), konglomera (çakıl taşı), moren (buzul taşı), breş (köşeli kırıntıların birleşmesiyle oluşan taş) ve şist (kil taşı) tir.

Soru: Kimyasal tortul taşlar nasıl oluşur? Başlıca örnekleri nelerdir?
Cevap: Suda çözünmüş halde bulunan maddelerin belirli alanlarda üst üste tortulanmasıyla oluşur. Kalker, jips, kaya tuzu ve travertenler ile yeraltı mağaralarındaki sarkıt ve dikitler kimyasal tortul taşlardandır.

Soru: Organik tortul taşlar nasıl oluşur? Başlıca örnekleri nelerdir?
Cevap: Canlı kalıntılarının belirli alanlarda üst üste birikerek taşlaşmasıyla oluşur. Linyit, kömür, mercan kalkerleri, tebeşir organik tortul taşlardan bazılarıdır.

3. Başkalaşım (Metamorfik) Taşlar

Soru: Başkalaşım taşlar nasıl oluşmuştur? Özellikleri nelerdir?
Cevap: Yer kabuğunu oluşturan püskürük ve tortul taşların değişikliğe uğramasıyla oluşur. Bu tür taşlar, basınç ve sıcaklık koşulları değişince ya da içlerine bazı sıvı veya gazlar karışınca yeni bir biçim alır. Başkalaşım taşlar diğerlerine göre daha serttir.

Soru: Başlıca metamorfik taşları nelerdir?
Cevap: Mermer kalkerin, gnays granitin, kuvarsit kum taşının, fillad kilin başkalaşıma uğramasıyla oluşur.